بحث آزاد درباره معنای ملک یمین در قرآن ابوالحسن بنی‌صدر ـ نیما حق پور

bahse-azadدر مورخ 29 اردیبهشت 95، نقدی نگاشتم با عنوان «پیرامون آیه 24 نساء و در نقد نظر استاد بنی صدر»، جناب بنی‌صدر، بنا به سنت حسنه بحث آزاد، نقد بنده را نقد نمودند و «بحث آزاد درباره معنای ملک یمین در قرآن» آغاز گردید و ادامه یافته است. حال قرار بر این است که این بحث آزاد، نوبت به نوبت منتشر ‌گردد. اما قبل از ورود به نوبت اول بحث، جهت اطلاع یا یادآوری مخاطبان گرامی از چرایی آغاز بحث، آنچه بنده در مقاله «پیرامون آیه 24 نساء و در نقد نظر استاد بنی صدر» نگاشته‌ بودم را از نظر ایشان می‌گذرانم. این توضیح ضروری است که اعداد داخل پرانتز در مطالب بنده، متناظر مواردی است که استاد بنی‌صدر در نوبت خود، در خصوص آنها توضیح داده‌اند. عباراتی هم که در مطالب استاد بنی‌صدر در بین {} قرار داده شده‌اند، از بنده می‌باشند که جهت تصحیح متن یا افزودن جا افتادگی‌ها اضافه ‌گردیده‌اند. (نیما حق پور ـ 21 آذر 95) 

پیرامون آیه 24 نساء و در نقد نظر استاد بنی صدر

 پاسخ ارزشمند استاد بنی‌صدر را به پرسشی درباره رفتار با زنان شوهرداری که در جنگ اسیر می‌شوند مطالعه نمودم و مطالعه آن را به مخاطبان گرامی توصیه می‌نمایم. اما از آنجایی که آیه 24 نساء، یکی از آیاتی بوده است که بنده قصد داشته‌ام در مجموعه مقالات «فهم قرآن به روش پازل» به استخراج معنای صحیح آن بپردازم و تاکنون فرصت مقتضی فراهم نشده است، در این مجال مناسب دیدم که اجمالاً دیدگاه خود را در این خصوص بیان دارم و بخشی از پاسخ استاد بنی‌صدر را نقد نمایم.

آنچه در فهم دلالت آیه 24 نساء بسیار مهم است این می‌باشد که این آیه در پیوستگی با آیه 23 می‌باشد. آیه 23 با فعل «حُرِّمَت» آغاز می‌شود و ازدواجهای حرام را تا مصادیق ازدواج با همسران پسران و ازدواج با دو خواهر برشمرده می‌شوند، اینجا خداوند برشمردن مصادیق ازدواجهای حرام را قطع می‌کند و چون پیش از نزول قرآن، مردم چنین  ازدواجهایی را حرام نمی‌دانسته‌اند و بعضاً به آن مرتکب می‌شده‌اند، مفهوماً می‌فرماید؛ این امر، «عطف به ما سبق» نمی‌شود چرا که دیگر نه تنها طلاق چنین همسرانی مفید فایده نیست بلکه مضر هم هست و بعد در آیه 24 ، در ادامه ازدواجهای حرام، ازدواج با زنان شوهردار را نیز حرام می‌شمارد و مصادیق ازدواجهای حرام را به پایان می‌برد و حال می‌گوید «إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»، و ازدواج با ملک یمین را مستثنی می‌کند از فعل «حُرِّمَت» در آیه 23 (و نه از «وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَآءِ») و بعد از آن به تبیین شرایط ازدواج با این قشر از جامعه می‌پردازد...

اصلاً اسراء جنگی از مصادیق «ملک یمین» نبوده‌اند که بسیاری با استناد به این آیه، ازدواج با زنان شوهردار اسیر را جایز دانسته‌اند! در مقاله «تاریخ صدر اسلام در منگنه بی‌خردی موافقان و بی‌انصافی مخالفان» در این خصوص ملک یمین نگاشته‌ام:

«مجاز بودن کنیز گرفتن برای مسلمانها و آمیزش جنسی با آنها نیز از دیگر ادعاهای مطرح شده است. اول باید مشخص نمود که کنیزان در زمره بردگان قلمداد می‌شوند یا نه. اگر در زمره بردگان قلمداد شوند که قرآن جواز برده گرفتن نداده است، بلکه تشویق به آزادسازی بردگان نموده است. اما اگر کنیزان به معنای خدمتکارانی باشند که به جهت فقر اقدام به خدمتکاری می‌کنند، در این صورت باید گفت که قرآن چنین جوازی را می‌دهد و از این دسته به عنوان «ملک یمین» یاد می‌کند. ملک یمین کسانی بوده‌اند که به جهت فقر یا بی‌کسی، در پیمان خدمتکاری دیگری در می‌آمدند و بعضاً حتی در خلوت او راه می‌یافتند و امور شخصی او را تصدی می‌کردند، اما این به معنای جواز آمیزش جنسی خارج از ازدواج با آنها نبوده است، بلکه قرآن مؤمنان را تشویق می‌کند که با ملک یمین خود ازدواج کنند و نسبت آقا و کنیز را به نسبت شوهر و همسر تبدیل نمایند. در اسلام، آمیزش جنسی خارج از ازدواج، مصداق زناکاری است و اگر به خواست یک نفر و به اجبار باشد، مصداق تجاوز به حقوق انسانی می‌باشد.»

 در جای دیگری نیز، در نقد مدعای اندیشمندی نوشته‌ام:

«مراد از «ملک یمین» به هیچ وجه «برده» نیست، بلکه ملک یمین خدمتکاری است که به جهت فقر و امنیت اقدام به خدمتکاری می‌کند و به نوعی پیمان دارد که حافظ اسرار و اموال باشد. و چون در خلوت و امور شخصی اشخاص راه می‌یابد (به جز حین روابط زناشویی ـ نور 58)، نیازی نیست در حضور او مراعات رفتاری و گفتاری متناسب اجتماع شود، به عبارت دیگر نیازی نیست در حضور او مراعات حیا بشود، و این معنای حفظ فروج است که می‌فرماید: «واَلَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَـفِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَـنُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ» (مؤمنون 5 و 6) است.» (1)

 از آنجایی که در ازدواج مورد تأیید قرآن، رضایت زن شرط است، اگر زن اسیر شده راضی به ازدواج نباشد که اساساً آیه 24 سوره نساء ناظر به چنین ازدواجی نیست. اما اگر زن اسیر شده راضی به ازدواج باشد به استناد آیه 10 سوره ممتحنه به خواست او طلاق وی از همسرش به رسمیت شناخته شده و او می‌تواند با شخص دیگری ازدواج نماید. بنابراین در این صورت هم آیه 24 مصداق ندارد. (2) (نیما حق پور ـ 29 اردیبشهت 95)

 

بحث آزاد درباره معنای ملک یمین در قرآن

نوبت اول

 استاد بنی‌صدر در نقد نقد بنده، ابتداء آیات قرآن در خصوص ملک یمین را برشمرده بودند که جهت پرهیز از اطاله مطلب در اینجا فقط نشانی آیات را نقل می‌نمایم: نساء 3 ، 24 ، 25 و 36 ، نحل 71 ، مؤمنون 6 ، نور 31 ، 33 و 58 ، روم 28 ، احزاب 50 ، 52 و 55 ، معارج 30. پس از ذکر آیات، استاد بنی‌صدر به نقل از راغب به «معنی لغوی واصطلاحی واژه‌ های ترکیب «ما ملکت أیمانـ ...» می‌پردازند:

 راغب در «مفردات» در ماده ی یمن، می گوید : الیمین أصله الجارحة، وقولهم مِلك یمیني أنفذ وأبلغُ من قولهم في یدي، ولهذا قال تعالی: ممّا مَلکتْ أیمانُکم. یمین دراصل به معنی عضو بدن یعنی دست است، وسخن عرب که می گویند: دارایی یمین من، نافذتر و رساتر از سخنشان است که می گویند: در دست من است (یعنی این سخن نشانه ی مالکیت است) و به همین دلیل خداوند فرموده است: از آن چه که مالکشان هستید.

راغب در ماده ی ملك، می گوید: والمملوك یَختصّ في التعارف بالرقیق من الأملاك، قال: عبداً مملوکاً، وخُصَّ مِلك العبید في القرآن بالیمین فقال: لیستأذنْکم الذین ملکتْ أیمانُکم. و واژه ی مملوک درزبان گفتاراختصاصا بمعنی بردگان است، (خداوند) فرمود : برده ی به مالکیت در آمده، و مالکیت بربردگان در قرآن به واژه ی یمین اختصاص یافته است و (خداوند) فرمود: باید بردگان شما از شما اجازه بگیرند.

زنان در زبان قرآن کریم به دو دسته کلی تقسیم می شوند: 1-  زنان آزاد 2- زنان غیر آزاد (بردگان). گروه دوم زنانی هستند که یا درجنگ ها به اسارت درمی آیند و غنایم جنگی محسوب می شوند و میان رزمندگان تقسیم می شوند یا ممکن است طبق قانون برده داری از بازار برده فروشان خریداری شوند. و هروقت زنان برده اراده شوند با ترکیب « ما ملکت أیمانُکم» بیان می شود. گرچه این معنی تنها درباره ی زنان برده نیست بلکه مردان برده را نیز شامل می شود. پس در ترجمه ی این ترکیب می توان از معادل های زیر در زبان فارسی استفاده کرد: بردگان، بندگان، کنیزان، غلامان و نوکران.

پس از این توضیحات، استاد بنی‌صدر، نقد خود را به نقد بنده مرقوم می‌نمایند:

 نقد نقد

1- هرگاه «ما ملکت ایمانکم» را بی‌چیزانی معنی کنیم که به استخدام ثروتمندان در می‌آیند، این معنی تناقض ایجاد می‌کند میان آیه‌های قرآن. در قرآن، 13 نوبت این اصطلاح بکار رفته‌است. برای مثال، در آیه 33 سوره نور، سخن از بازخرید «ماملکت ایمانکم» است: «ولیَستعففْ الذین لا یَجدونَ نِکاحاً حتّی یُغنِیَهم اللهُ من فضله والذین یَبتغون الکتابَ ممّا مَلکتْ أیمانُکم فکاتبوهم إنْ عَلِمتم فیهم خیراً» آیا بی‌چیزان برده‌اند و آیه رهنمود می‌دهد که درخواست آنها را به باز خرید بپذیرید؟ و یا در سوره احزاب، آیه 55 فرماید: «لا جُناحَ علیهنّ في آبائهنّ ولا أبنائهنّ ولا إخوانهنّ ولا أبناء إخوانهنّ ولا أبناء أخواتهنّ ولا نسائهنّ ولا ما مَلکتْ أیمانِهنّ واتّقَین اللهَ إنّ الله کان علی کلّ شيء شهیداً» آیا بی‌چیزی محرمیت می‌آورد و مردان بی‌چیز که در استخدام هستند، محرم زنان نیز می‌شوند؟ و یا در سوره نساء، {آیا} آیه 36 {تنها} بی‌چیزان را شماره می‌کند که ماملکت ایمانکم را هم در ردیف آنها می‌آورد؟ «واعبُدوااللهَ ولا تُشرکوا به شیئا وبالوالدَین إحساناً وبذي القُربی والیتامَی والمَساکین والجارذي القربی والجار الجُنُب والصاحب بالجَنب وابن السبیل وما مَلکت أیمانُکم ...»

   2- آیا اسیر جنگی گرفتن یک امر واقع مستمر نیست؟ اگر هست، قرآن بدان نپرداخته‌است؟ اگر پرداخته‌است، طرز رفتار زن و مرد اسیر جنگی که به بردگی در می‌آمده‌اند، جز این 13 آیه، موضوع کدام آیه‌ها هستند؟

 

نیما حق پور:

پیرامون معنای ملک یمین و در نقد نظر استاد بنی صدر ـ بخش اول

 «ما ملکت ایمانکم» به معنای «هرچه را که مالک آن هستید» نیست، بلکه «آنچه مالک شده‌‌اید به اعتبار پیمانها و تعهداتتان» صحیح است. چرا که «اَیمان» جمع «یَمین» از ماده «یُمن» است. ماده «یُمن» واجد بار معانی «راست و راستی و خجستگی و مبارکی» می‌باشد، و واژه «یمین» به معنای «دست راست» مفهوم پیمان و میثاق و تعهد را نیز افاده می‌کند چرا که نماد پیمان بستن و تعهد کردن، دست دادن با دست راست بوده است. از این رو؛ «اَیمان» جمع «یمین»، به معنای «سوگندها» نیز بکار رفته ‌است. «سوگند» نیز واجد بار معانی پیمان، میثاق و تعهد می‌باشد. بنابراین در «ما ملکت ایمانکم» باید بگوییم «آنچه مالک شده است سوگندهای شما» یا به عبارت بهتر «آنچه مالک شده‌اید به اعتبار پیمانها و تعهداتتان» (1). البته از آنجایی که «یمین»، به معنای دست راست است، «در اختیار داشتن» نیز از آن مستفاد می‌گردد، از این رو روان‌ترین مفهوم برای «ملک یمین»، «زیردستان و خدمتکاران» می‌باشد که اگر زن باشند دقیقاً معادل «کنیز یا کلفت» و اگر مرد باشند واژه «پیشکار یا نوکر» مناسب است (2). باید دقت نمود نوع مالکیت در «ما ملکت ایمانکم»، مالکیتی است که به اعتبار پیمانهای اجتماعی بر خدمات خدمتکاران در قبال حقوق معلوم از جمله تأمین معاش و مسکن و امنیت شکل گرفته است، و نه مالکیتی از نوع برده داری که قرآن آن را مجاز نمی‌داند (3).

اما در مورد اینکه از منظر قرآن زنان به دو دسته «آزاد» و «غیر آزاد» تقسیم می‌شوند، و زنان غیر آزاد «زنانی هستند که یا درجنگها به اسارت درمی‌آیند وغنایم جنگی محسوب می‌شوند و میان رزمندگان تقسیم می‌شوند یا ممکن است طبق قانون برده داری از بازار برده فروشان خریداری شوند» باید گفت که مدعای درستی نیست (4). اولاً انسانهای بالغ اسیر شده به هیچ روی جز غنائم جنگی محسوب نمی‌شوند بلکه در حکم اسیر هستند که با شرایطی می‌توانند آزاد شوند. اگر آنها را جزو غنائم جنگی محسوب کنیم که تقسیم می‌شده‌اند، مراقبت از خصومت آنها خود معضلی برای پیامبر و مسلمانها می‌شده است (5). غنائم آن چیزهایی هستند که نفعی برای بدست آورنده آنها داشته باشد نه زحمت و دشواری و حتی ترس از جان. تقسیم اسراء به این جهت بوده است که مسلمانها بتوانند آنها را تا فراهم شدن شرایط آزادی، در اسارت نگه دارند. برخی از مسلمانها  موظف می‌شدند که اسراء را به ویژه جنگاوران آنها را مراقبت کنند و دیگر مسلمانها را از خطر تعرض آنها به جان و مال و ناموسشان محفوظ بدارند چرا که بدیهی است که شخص اسیر شده از اسارت خود راضی نبوده، همواره در پی رهایی بوده و حتی برای دستیابی به آزادی خود، در موقعیت مقتضی، دست به آسیب اسیر گیرنده‌های خود می‌زده است. حتی اگر اسراء زن می‌بوده‌اند و به خانه‌های مسلمانان برده می‌شدند می‌توانستند خطراتی را برای صاحبان خانه ایجاد نمایند. ثانیاً خرید و فروش بردگان در اسلام جایز نبوده که مسلمانان بتوانند غنائم انسانی خود را بفروشند یا از بازار برای خود بردگانی خریداری نمایند. بنابراین حتی اگر ملک یمینها را بردگان تصور کنیم باز هم جواز خرید و فروش آنها در اسلام نیست، بلکه تنها مسلمانها باید کوشش می‌کرده‌اند آنها را آزاد نمایند (6).

اما در مورد تقسیم زنان به آزاد و غیر آزاد باید گفت که در قرآن به استناد آیه 25 نساء زنان یا مُحصَن هستند یا ملک یمین: «وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلًا أَن يَنكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُم مِّن فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ». البته واژه «مُحصَن» در قرآن دارای معانی متفاوت با بن مایه مشترک است:

1) به معنای در حِصن شوهر بودن (حُرِّمَت علیکم .... وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ ـ نساء 23 و 24)

2) به معنای در حِصن خانواده بودن (نساء 25)

3) به معنای در حصن پاکدامنی و عدم آلودگی به روابط جنسی خارج از ازدواج بودن:

ـ ... مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ (نساء 25)

ـ وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا (تحریم 12 و نیز انبیاء 91)

ـ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِّتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا (نور 33)

ـ إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (نور 23)

ـ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً (نور 4)

ـ الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ... وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِن قَبْلِكُمْ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ وَلَا مُتَّخِذِي أَخْدَانٍ (مائده 5)

 بنابراین تقسیم زنان به آزاد و غیر آزاد بنا به این بوده است که در حصن شوهر یا خانواده باشند یا نه، مجبور بوده‌ باشند که در زمره ملک یمین درآیند (7). اگر در حصن شوهر بوده‌ باشند که دیگر ازدواج با آنها محلی از اعراب نداشته، اگر در حصن خانواده باشند، چون مانعی بر سر ازدواجشان نبوده، آزاد تلقی می‌گشتند، اما اگر به جهت بی سرپرستی، یا نیازمندی و ... در زمره ملک یمین درمی‌آمدند (8)، چون نمی‌توانستند بدون اذن صاحب خانه ازدواج نمایند، غیر آزاد بوده‌اند. در هر حال صاحب خانه چون معاش و مسکن و امنیت این دسته از زنان را در قبال خدماتشان، در حال حاضر یا در آینده، متقبل می‌شود، اگر این زنان بخواهند ازدواج نماید باید به نحوی دِین خود را پرداخت نموده و خود را از قید تعهد به خدمتکاری برهانند و از این رو است که می‌فرماید (9): «وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ». در ضمن صاحب خانه هم می‌تواند مرد باشد و هم زن. از این رو کنیزان هم به مردان تعلق می‌گرفتند و هم به زنان.

مضاف بر اینها، مستندات دیگر مبنی بر اینکه ملک یمین دچار فقر مالی و مشکلات معیشتی بوده‌اند، آیات زیر می‌باشند:

ـ «وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ» (نحل 71)

ـ «ضَرَبَ لَكُم مَّثَلًا مِّنْ أَنفُسِكُمْ هَل لَّكُم مِّن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُم مِّن شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنفُسَكُمْ» (روم 28)

ـ «وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَن كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا»(نساء 36) (10)

از اتفاق آیه 33 نور نیز مؤید این فقر مالی و مشکلات معیشتی ملک یمین است: «وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ» در این آیه از اغنیاء می‌خواهد که اگر ملک یمینشان خواهان کمک مالی است تا بتواند خود مشکلات معیشتی خویش را مرتفع نماید و نیز تشکیل خانواده دهد، اگر او را درصورت کمک مالی، توانا به حل مشکلات خود می‌بینند، درخواست مکاتبه و قرارداد او را بپذیرد و از مالی که خدا به آنها داده به ملک یمینشان بدهند. (11)

حال از منظر دیگری به موضوع ملک یمین بپردازیم. قرآن می‌فرماید: «وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ» (مؤمنون 5 و 6 و معارج 29 و 30). برای حفظ فروج دو معنا را می‌توان در نظر گرفت. یکی خودداری از آمیزش جنسی و دومی حفظ حیا. در هر دو، معنای ملک یمین نمی‌تواند منحصر در اسیر جنگی باشد زیرا که اگر چنین جوازی در مورد اسیر جنگی باشد، چرا برای سایر کنیزان که از راه غیر از جنگ به کنیزی گرفته شده‌اند نباشد (12). اما نه تنها ملک یمین منحصر در اسیر جنگی نمی‌تواند باشد، بلکه اصلاً شامل اسیر جنگی نمی‌شود چرا که همانطور که پیش از این توضیح داده شد، امر مستمر واقع این است که آن شخصی که اسیر می‌شود، در مراتبی از خصومت با اسیر گیرنده خود است و اسیر گیرنده همواره باید مراقب باشد که قربانی این خصومت نشود، بنابراین طبیعی است که اسیر را در خلوت و استراحتگاه خود، جای نمی‌دهد و جان و مال خود را به خطر نمی‌اندازد.

البته در آیات فوق، معنای حفظ فروج نمی‌تواند خودداری از آمیزش جنسی باشد چرا که به استناد آیه 58 نور؛ ملک یمین نمی‌توانند در زمانهای محتمل آمیزش جنسی، بدون اجازه وارد خلوت صاحب خانه شوند (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِّن قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُم مِّنَ الظَّهِيرَةِ وَمِن بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَّكُمْ). بنابراین مفهوم حفظ فروج، حفظ حیا و مراعاتهای گفتاری و رفتاری می‌باشد که می‌باید در مکانهای اجتماعی رعایت گردد. بر اساس این آیات می‌توان سه محیط را برای شخصی برشمرد: 1) خلوت میان همسران 2) محیط خانواده و نزدیکان 3) محیط اجتماعی، و این امر مستمر واقع است. آمیزش جنسی تنها در خلوت مجاز است و عدم رعایت حیای گفتاری و رفتاری، حداکثر در محیط خانواده و نزدیکان جواز می‌یابد. به عنوان مثال مراتبی از برهنگی غیر عرف اجتماعی، در میان خانواده و نزدیکان مجاز است:

ـ لَّا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ (احزاب 55)

ـ وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ (نور 31)

البته در این آیات، نمی‌توان گفت که ملک یمین مذکر نیز مجاز می‌شود نظاره‌گر این مراتب برهنگی خانمهای خانه باشد، چرا که «ما ملکت ایمانهن» بعد از «نسائهن» به معنای «زنان خویشاوند» آمده است بنابراین در این آیات مراد از ملک یمین، کنیزان می‌باشند. در این خصوص باز هم توضیح خواهم داد. (13)

اما مضاف بر استناد به آیه 58 نور مبنی بر اینکه ملک یمین نباید نظاره‌گر آمیزش جنسی صاحب خانه باشند، باید گفت رابطه جنسی خارج از ازدواج با خود ملک یمین نیز جایز نمی‌باشد چرا که جواز آمیزش جنسی منحصر است در ازدواج و قرآن توصیه به ازدواج به ملک یمین نموده تا نسبت آقا و کنیز را به شوهر و همسر تغییر دهد تا بدین طریق هم مشکلات معیشتی کنیزان را مرتفع نماید و هم محرومیتهای احساسی آنها را و نیز غریزه جنسی آنها بدین ترتیب ارضاء شود (14). توصیه قرآن به ازدواج با ملک یمین را می‌توان از آیات زیر استنباط نمود:

ـ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُّؤْمِنَةً إِن وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَن يَسْتَنكِحَهَا خَالِصَةً لَّكَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا (احزاب 50)

ـ لَّا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِن بَعْدُ وَلَا أَن تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَّقِيبًا (احزاب 52)

ـ وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانكِحُوا مَا طَابَ لَكُم مِّنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا (نساء 3)

ـ وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنكُمْ طَوْلًا أَن يَنكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُم مِّن فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُم بَعْضُكُم مِّن بَعْضٍ فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ (نساء 25)

اگر به آیه 25 نساء دقت کنیم در می‌یابیم که مراد از ملک یمین در «وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»(نساء 24) نمی‌تواند زنان شوهردار اسیر شده باشد، چرا که در آیه 25 می‌فرماید: «فَانكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ»، حال آنکه ازدواج زنان شوهردار اسیر شده مشروط به اذن اهلشان، محلی از اعراب ندارد، چرا که اولاً: شوهر آن زن اسیر یکی از مصادیق (و البته مهمترین مصادیقِ) «أَهْلِهِنَّ» به معنای «خانواده و نزدیکان آنها» می‌شود و اگر آن شوهر اذن دهد، یعنی طلاق جاری شده است و دیگر آن زن شوهر ندارد که جزء «الْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ» قلمداد شود و حرمت ازدواج با او به جهت اسیر بودن مستثناء شود. بلکه او مطلقه است و ازدواج با او (پس از مدت عده) متضمن هیچ حرمتی نیست. (15) ثانیاً؛ چون بنا به امر قرآن، ازدواج با زنان مشرک مجاز نیست مگر اینکه ایمان بیاورند (وَلَا تَنكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ ـ بقره221)، اگر زن شوهردار اسیر شده، خود خواهان یا راضی به ازدواج با یکی از مؤمنان باشد، ابتداء حتما باید ایمان بیاورد، و هرگاه ایمان آورد به استناد آیه 10 سوره ممتحنه که می‌فرماید: «يَاأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا إِذَا جَآءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى ٱلْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَّهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَءَاتُوهُم مَّآ أَنفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَن تَنكِحُوهُنَّ إِذَآ ءَاتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ» می‌توان او را در زمره زنان مؤمن مهاجر محسوب نمود که طلاقش از همسر کافر سابقش خود بخود جاری می‌شود. بنابراین حرمت ازدواج با او نیازی به استثناء در آیه «وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ»(نساء 24) نداشته است (16). بنا به این مستندات و ادله اقامه شده می‌توان نتیجه گرفت که در آیه 24 نساء «مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ» از «الْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ» مستثنی نشده بلکه از فعل «حُرِّمَتْ» در آیه 23 مستثنی گردیده است و ضرورت بیان آن هم به جهت این بوده که برخی از مؤمنان اباء داشته و دارند که با کنیزان خود ازدواج نمایند و آنها را در شأن خود نمی‌دیده‌اند و به نوعی بر خود حرام می‌دانسته‌اند (17)، اما خداوند می‌فرماید که ازدواج با کنیزان از نظر او نه تنها مذموم نیست بلکه توصیه می‌‌شود و اینگونه ازدواجها که به جهت فشارهای عرفی و مذمتهای اجتماعی، به عنوان یکی از امور مستمر واقع، همچنان دارای حرمت پنداشته می‌شود، جایگاهی در هدایت الهی ندارد.

در توضیحات مذکور به شبهه استاد بنی‌صدر در خصوص بازخرید ملک یمین توسط خودشان (نور 33) پاسخ دادم. اما اینکه در خصوص آیه 55 احزاب گفته‌اند «آیا بی‌چیزی محرمیت می‌آورد و مردان بی‌چیز که در استخدام هستند، محرم زنان نیز می‌شوند؟» باید گفت «ما مَلکتْ أیمانِهنّ» ناظر به خدمتکاران مذکر نیست و مراد از آن کنیزان زنان می‌باشد چرا که اولاً کنیزان هم به مردان تعلق می‌گرفته‌اند و هم به زنان. دلیل دوم اینکه در آیه 55 احزاب اول محارم مذکر را می‌آورد و بعد می‌گوید «نسائهنّ» یعنی زنان خویشاوند و سپس می‌گوید «ما مَلکتْ أیمانِهنّ». به عبارت دیگر ملک یمینها را در سلسله محارم مذکر نمی‌آورد. البته این آیه و نیز آیه 31 سوره نور، در خصوص اینکه محرمیت از چه وجهی موضوعیت می‌یابد، محل بحث است. آیا این محرمیت فقط مختص پوشش زنان بوده یا مراعاتهای رفتاری و گفتاری یا به تعبیر دیگر حفظ حیا و یا ...؟! (18)حال در اینجا از ورود به بحث محرمیت در این آیات در می‌گذرم و آن را به مجالی دیگر وامی‌نهم و به پاسخ پرسش نهایی استاد می‌پردازم که فرموده‌اند: «آیا اسیر جنگی گرفتن یک امر واقع مستمر نیست؟ اگر هست، قرآن بدان نپرداخته‌است؟ اگر پرداخته‌است، طرز رفتار با زن و مرد اسیر جنگی که به بردگی در می‌آمده‌اند، جز این 13 آیه، موضوع کدام آیه‌ها هستند؟» در مقام پاسخ باید گفت: آری، اسیر جنگی گرفتن یک امر مستمر واقع است و قرآن در این خصوص می‌گوید:

ـ وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا (انسان 8)

ـ مَا كَانَ لِنَبِىٍّ أَن يَكُونَ لَهُۥٓ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِى ٱلْأَرْضِ  تُرِيدُونَ عَرَضَ ٱلدُّنْيَا وَٱللَّهُ يُرِيدُ ٱلْءَاخِرَةَ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ، لَّوْلَا كِتَابٌ مِّنَ ٱللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَآ أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ، فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَٱتَّقُوا ٱللَّهَ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ، يَاأَيُّهَا ٱلنَّبِىُّ قُل لِّمَن فِى أَيْدِيكُم مِّنَ ٱلْأَسْرَى إِن يَعْلَمِ ٱللَّهُ فِى قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِّمَّآ أُخِذَ مِنكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَٱللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ وَإِن يُرِيدُوا خِيَانَتَكَ فَقَدْ خَانُوا ٱللَّهَ مِن قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ  وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (انفال 67 تا 71)

ـ فَإِذَا لَقِيتُمُ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ ٱلرِّقَابِ حَتَّى إِذَآ أَثْخَنتُمُوهُمْ فَشُدُّوا ٱلْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَآءً حَتَّى تَضَعَ ٱلْحَرْبُ أَوْزَارَهَا  ذَلِكَ وَلَوْ يَشَآءُ ٱللَّهُ لَانتَصَرَ مِنْهُمْ وَلَكِن لِّيَبْلُوَا بَعْضَكُم بِبَعْضٍ (محمد 4) (19)

آنچه از این آیات و نیز کلیت آیات قرآن برمی‌آید این است که باید با اسراء به خوبی و با موازین حقوق انسانی رفتار نمود. اما به طور کلی باید گفت رفتار با اسیران و مکانیزم آزادی آنها به اقتضاء شرایط صورت می‌پذیرد و نمی‌توان یک حکم مشخص و ثابت برای آن صادر نمود. به روایت تاریخ، در صدر اسلام، اسراء یا با فدیه آزاد می‌شدند یا با سوادآموزی به مؤمنان و یا با پذیرش قول و قرارشان توسط مؤمنان و ... این آیات هم مؤید این مدعا می‌باشد چرا که می‌فرماید: «یَاأَيُّهَا ٱلنَّبِىُّ قُل لِّمَن فِى أَيْدِيكُم مِّنَ ٱلْأَسْرَى إِن يَعْلَمِ ٱللَّهُ فِى قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِّمَّآ أُخِذَ مِنكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَٱللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»، یعنی خدا (به همراه نظامات هستی) راه مقتضی را پیش پای مؤمنان و اسیرانشان می‌گذارد.

نیما حق پور ـ 20 خرداد 95