جمال صفری: اشغال ایران توسط قوای متفقین درجنگ جهانی دوم و سقوط پهلوی اول (۸) – پس از اشغال

 mosadegh 22102015 ۲۶خرداد، بمناسبت صد و سیُ و سومین سالگرد تولّد دکترمحمّد مصدّق «زندگینامۀ دکترمحمّد مصدّق» (۱۱۸ ) –  بخش دوم :  

٭ شرحى است كه به سفارت شوروى نوشته شده است‏.

      دولت شاهنشاهى ایران در جواب یادداشت شهریور ماه ۱۳۲۰ دولت اتحاد جماهیر شوروى اشعار می‌دارد.

    این كه مرقوم شده‌است دولت اتحاد جماهیر شوروى و دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان هیچ قصدى بر علیه استقلال و تمامیت خاك ایران ندارد و عملیاتى كه اخیراً واقع شده بر ضد ایران نیست و در صورتى كه دولت ایران حاضر بر همكارى باشد عملیات خصمانه ادامه نخواهد یافت، دولت ایران از این اظهار رسمى اتخاذ سند می‌نماید و با اعتماد كامل انتظار دارد از اقدامات آن دو دولت چنانچه "صریحا" وعده داده‌اند، هیچ نوع لطمه به استقلال كامل و تمامیت خاك ایران وارد نخواهد آمد و این كه اظهار كرده‌اند كه دولت ایران تضمین كند كه منافع‌ حقه آنها را رعایت خواهد كرد، دولت شاهنشاهى ایران كاملاً اطمینان می‌دهد كه نه در گذشته نه در آینده هیچ قصدى نداشته و ندارد كه منافع حقه آن دودولت در ایران مختل شود یا اقدامى بر‌خلاف دوستى یا مناسبات همجوارى كه در بین بوده و هست به عمل آید.

   اما در باب تقاضاى كه در یادداشت مزبور از دولت ایران نموده‌اند:

۱- این كه تقاضا كرده‌اند دولت ایران قواى خود را به طرف جنوب خطى كه از مشرق به مغرب از قطبه اشنو در جنوب غربى رضائیه و حیدر‌آباد و میاندوآب در جنوب دریاچه رضائیه و زنجان و قزوین و خرم آباد در جنوب دریاى خزر و بابل و زیر آب و سمنان و شاهرود و على آباد در مشرق می‌گذرد عقب بكشد و قواى شوروى موقتاً در نواحى واقع‌ در شمال این خط اقامت كند و نیز دولت ایران به قواى خود امر دهد كه بطرف شمال و مشرق خطى كه از خانقین و كرمانشاه و خرم آباد و مسجد سلیمان و هفت گل و گچساران و رامهرمز و بندر دیلم می‌گذرد عقب بكشد و قواى دولت انگلستان در نواحى جنوبى وغربى این خط اقامت كند اظهار می‌شود كه دولت ایران اصولاً این پیشنهاد را براى مدتى كه اوضاع جنگ كنونى ایجاب مى‌كند مى‌پذیرد و ضمناً چون یقین دارد كه خود دولتین هم قصد ندارند نواحى كه بر آنجا قواى خود را موقتاً اقامت می‌دهند وسیع باشد و نیز نظر به ملاحظاتى كه شفاحاً گفته شد تقاضا مى‌كند در قسمت جنوبى حدود ناحیه منظور طورى معین شود كه شهرهاى خرم آباد و دزفول در آن ناحیه واقع نشود در قسمت شمال هم شهرهاى قزوین و سمنان و شاهرود از این خط خارج شود در این موضوع لازم می‌داند نكات زیر را اشعار دارد.

الف- دولت شاهنشاهى ایران تصور مى‌كند دولت انگلستان موافقت دارد كه قواى ایران شهر كرمانشاه را تخلیه نكند.

ب- بنابر اصلى كه آن دو دولت در آغاز نامه خود تصریح كرده‌اند مسلم است كه در نواحى كه قواى دولت شوروى یا بریتانیاى كبیر یا شوروى اقامت خواهند كرد متعلقات دولت و ملت ایران كاملاً محفوظ و اختیارات دولت ایران بر حسب استقلال تام خود راجع به وظایفى كه نسبت به مأمور كشور بر عهده دارد كاملاً بر قرار خواهد بود و از طرف قواى آن دو دولت به هیچ‌وجه عملیاتى كه منافعى با آن اختیارات باشد واقع نخواهد شود و ادارات دولتى و ملى ایران آزادانه به وظایف خود مطابق مقررات كشور ایران عمل خواهند كرد و قواى شهربانى و امنیه نیز مشمول همین اصل خواهند بود.

ج- قواى دولتین اتحاد جماهیر شوروى و انگلستان هر جا اقامت دارند از حیث تداركات خواربار و لوازم زندگانى و مسكن و سایر حوایج بر دولت ایران تحمیلى نخواهند داشت و تهیه لوازم مزبور بر عهده خودشان خواهند بود و از قسمتى كه از داخله تهیه نماید باید مطابق مقررات كشور و به طریقى باشد كه مضیقه‌اى پیش نیاید.

د- مأمورین دولتین اتحاد جماهیر شوروى و انگلستان در نقاطى كه قواى آنها اقامت دارد دستورهاى لازم خواهند داد به این كه قواى مذكور و افراد آنها حتى‌الامكان تماس با اهالى نداشته باشند تا از وقوع احتمالى قضایى نا‌مطلوب احترازشود

۲- این كه تقاضا كرده‌اند دولت ایران در ظرف یك هفته تمام آلمانی‌ها به استثناى كارمندان سفارت آلمان و بعضى متخصصین فنى كه كار آنها مربوط به وسایل ارتباط یا اعمال نظامى نباشد از ایران خارج نماید اشعار می‌دارد دولت ایران موافقت خود را با این تقاضا اعلام می‌كند و چون خروج آنها ‌از راه‌هائى باید بشود كه قواى آن دودولت در آنجا اقامت دارند البته اقدام خواهند نمود كه اتباع آلمانى كه خارج می‌شوند بدون مزاحمت از آن نواحى عبور نمایند واز طرف قوا و مأمورین آن دو دولت تفرضى به آنها نشود.

۳- راجع به این كه بعد از این دولت ایران اجازه ندهد اتباع آلمانى به خاك ایران وارد شوند اشكالى نیست و بدیهى است كه این قید محدود به مدتى است كه مخاصمه‌ای فعلى بین آن دو دولت آلمان ادامه دارد.

۴- این كه تقاضا كرده‌اند دولت ایران به هیچ‌وجه اشكالى براى حمل اجناس و مهمات جنگى بمقصد بریتانیاى كبیر و اتحاد جماهیر شوروى پیش نیاورد و حمل آنها را به وسیله راه‌هاى شوسه و راه‌هاى هوایى تسهیل نماید دولت شاهنشاهى موافقت خود را در این باب اشعار می‌دارد البته تسهیلاتى كه دولت ایران خواهد نمود در حدود تمكن و موجودیت وسایل خواهد بود به طوری كه مایه تضییقى براى دولت ایران و ایرانیان فراهم نشود.

۵- این كه تقاضا كرده‌اند دولت ایران تعهد كند كه به جهت ترقى عملیات راجع به نفت كویر خوریان و همچنین براى ترقى عمل شیلات در ساحل جنوب بحر خزر موافق عهدنامه ایران و شوروى راجع به شیلات تسهیلات به عمل آورد لزوماً اشعار می‌شود كه راجع به شیلات چنانچه استحضار دارند جریان عمل موافق قراردادهاى فیما‌بین برقراراست. برهر اقدامى كه براى ترقى استفاده از این سرچشمه ثروت ملى لازم باشد دولتى ایران با حسن موافقت تلقى خواهد كرد.

 

     اما در باب نفت خوریان در عین اشعار موافقت با همكارى دو دولت ایران و شوروى از استفاده از این منبع ثروت لازم است این نكته را متذكر گرداند كه در عهدنامه ایران و شوروى، از امتیاز نفت خوریان ذكرى نشده‌است و اگر منظور قرار‌دادهاى دیگرى است كه بین دو دولت ایران و شوروى منعقد شده و با نفت كویر خوریان مناسبت دارد چنانچه شفاهاً مذاكره شد هر قراردادى در این باب داده شده باشد، چون چندین سال متروك مانده و عملى نشده و ممكن است با مقتضیات حقیقى وقف ندهد، بنابراین اولیاء دولت ایران حاضرند كه با اولیاء دولت شوروى براى عقد قرار‌دادى راجع به نفت كویر خوریان داخل مذاكره شده، استفاده هر دو طرف را از این حیث تأمین نماید.

۶- این كه اظهار داشته‌اند كه دولت ایران تعهد كند كه بی‌طرف مانده و اقدامى نكند كه به منافع دولت انگلستان و دولت شوروى در این منازعه آنها با دولت آلمان خلل وارد آورد، لزوماً اشعار می‌دارد كه راجع به بی‌طرفى به طوری كه اطلاع دارند دولت ایران از آغاز جنگ اروپا به طیب خاطر بی‌طرفى خود را اعلام داشته و به هیچ‌وجه از شرایط این بی‌طرفى تخلف نكرده بود و بعدها نیز در این تصمیم خود باقى خوهد بود و نیز دولت ایران هیچ گاه راضى نبوده ونخواهد بود كه به منافع حقه آن دودولت در ایران خللى وارد آید و امیدوار است كه اولیاى آن دو دولت نیز در تفسیر این عبارت وتطبیق این معنى با موارد عمل حسن تفاهم را از مد نظر دور ندارند تا از بروز هر گونه مشكلات اجتناب شود.

۷- به طوری كه در یادداشت خود وعده دادند كه به دولت ایران در حوایج اقتصادى آن مساعدت نمایند یقین است كه در اجراى این مقصود خرید كالاهاى صادراتى ایران را منظور داشته و نیز اقدام لازم به عمل خواهند آورد كه اجناس متعلق به ایران كه اكنون یا در خاك دولت شوروى و یا در حدود متصرفات انگلستان موجود و متوقف مانده هر چه زودتر به ایران حمل شود و از این حیث براى این كشور گشایش دست دهد

۸- نسبت به وعده‌هاى صریحى كه آن دو دولت داده‌اند كه پیشرفت قواى انگلیس و شوروى را متوقف سازند و به هر زودى كه اوضاع جنگ كنونى اجازه دهد كه آنها را خاك ایران بیرون ببرند دولت ایران از این فقره اتخاذ سند مى‌نماید واعتماد خود را نسبت به این اظهارات دو دولت اشعار می‌دارد.

۹- این كه اظهار داشته‌اند دولت شوروى موافق قرار‌داد ایران با شوروى مورخ اول اكتبر ۱۹۲۷ حقوق دولت ایران را از بابت شیلات سواحل جنوبى بحر خزر كما‌كان خواهد پرداخت، موجب امتنان است. حق‌الامتیاز نفت شركت ایران و انگلیس مانند گذشته پرداخته خواهد شد موجب امتنان است.

۱۰- در خاتمه اشعار می‌دارد كه چون ضمن عملیاتى كه از روز سوم شهریور به بعد واقع شده ممكن است اسلحه و مهمات و اشیائى از قوا و متعلقات ایران بدست قواى آن دو دولت افتاده باشد نظر به عوالم دوستى كه فیمابین این دولت با دولت بریتانیاى كبیر و با دولت اتحاد جماهیر شوروى برقرار است، دولت ایران انتظار دارد كه آنها را مسترد سازد و نیز چون در ضمن عملیات دولت خسارت مالى و خرابی‌ها و اتلاف نفوس واقع شده است امیدوار است از طرف آن دو دولت نیات دوستانه و منصفانه درباره ترمیم آنها ابراز شود. خاصه  كه قسمتى از عملیات ناگوار پس از آن روى داده‌است كه دولت ایران به قواى خود امر ترك مقاومت هم نموده بود.   

    ضمناً باید عرض كنم كه یك روز بعد از آن كه دولتین یادداشت خود را تسلیم نمودند یعنى در نهم شهریور ماه از سفارت انگلیس یادداشت دیگرى به این مضمون:

٭ سفارت انگلیس ۹ شهریور ۱۳۲۰:

     سفارت علیحضرت پادشاه انگلستان تعارفات خود را به وزارت امور خارجه شاهنشاهى اظهار و محترماً اشعار می‌دارد كه نظر به حوادث و جریانات چند روز گذشته كه در نتیجه كلیه طرقى كه آلمان‌ها از آن مى‌توانند از ایران خارج شوند بر روى آنها بسته شده دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حال مایلند كه آلمان‌ها به عوض این كه توسط دولت شاهنشاهى ایران از این مملكت اخراج شوند به قواى انگلیس یا سویت تسلیم گردند.

    بنابراین جمله ۲ (ب) نامه كه وزیر مختار علیحضرت پادشاه انگلستان محترماً در تاریخ ۳۰ اوت ۸ شهریور ۱۳۲۰ به جناب آقاى نخست وزیر به قرار ذیل است:

    دولت ایران بایستى در ظرف یك هفته كلیه اتباع آلمانى به استثناى اعضاى حقیقى سفارت آلمان و چند نفر اشخاص فنى را كه در بنگاه‌هاى مخابرات مثل نظامى نباشند به قواى انگلیس یا سویت تحویل و صورت آلمانی‌هاى مزبور را كه با موافقت سفارتخانه‌هاى انگلیس و سویت تنظیم می‌شود، به میسیون‌هاى تسلیم كنند.

   از آن روز تا‌ كنون، دولت ایران از لحاظ این كه این تقاضاى دولت انگلیس مبنى برای این كه آلمان‌ها به جاى اخراج شدن به قواى انگلیس و‌ شوروى تسلیم گردند، خوش‌آیند نبود، در جلسات متعدد با دلایل زیاد كه ذكر آنها در اینجا زاید است سعى كرد نمایندگان دولتین از این موضوع صرف‌نظر نماید. ولی هنوز موفقیت در این خصوص حاصل نشده است.

    در ۱۴ شهریور ماه، نمایندگان دولتین به وزارت امور خارجه آمده به دلایلی كه در یادداشت بعدی آن‌ها مذكورهست تقاضا نمودند سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا و مجار و‌ رومانی و همچنین اتباع دول ایتالیا و مجار و رومانی ایران را ترك كنند. فردای آن روز یعنی در ۱۵ شهریورماه به وزارت امور خارجه آمده جواب یادداشت ایران به دولتین را همراه آوردند كه متن آن‌ها خوانده می‌شود:

۱۵ شهریور ماه ۱۳۲۰

 آقای وزیر- در پاسخ نامه جنابعالی شماره ۳۶۱۵ مورخۀ ۱۰ شهریورماه جاری (اول سپتامبر) محترماً مراتب ذیل را به استحضار خاطر آن جناب می‌رسانم.

    در عرض چند روز گذشته اوضاع محلی به نحوی تغییر یافته كه در زمان كه دولت متبوعه دوستدار تعلیماتی را كه نامه این جانب مورخه ۳۰ اوت (۸ شهریور) برآن مبتنی بود تنظیم نمودند پیش‌بینی نگردیده بود از لحاظ این كه تصفیه امر جهت دولت ایران آسان‌تر گردد قوای متحدین شهر طهران را اشغال ننمودند لكن سفارتخانه‌های دول محور- این خودداری را فقط علامت ضعف پنداشته و از آزادی كه از این رهگذر جهت آن‌ها پیش آمده بود استفاده نموده به وسیله هجو و تنقید دولتین اعلیحضرت پادشاه انگلستان و اتحاد جماهیر شوروی و تخدیش اذهان عمومی‌توسط تبلیغات محلی و رادیوی آلمان و ایتالیا موجبات زحمت و اشكال دولت ایران را فراهم نموده‌اند. بنابراین دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان ناگزیرند به دولت ایران اطلاع دهند كه لازم است به اسرع اوقات ممكنه سفارت آلمان به انضمام سفارتخانه‌های دیگر كه تحت اداره آلمان‌ها می‌باشد یعنی سفارتخانه‌های ایتالیا و مجارستان و رومانی برچیده شوند این تقاضا امروز صبح شفاهاً به جنابعالی ابلاغ گردید. لكن مقتضی می‌دانم آن را كتباً نیز اظهار داشته و خاطر آن جناب را متذكر شوم كه زمانی كه سفارتخانه‌های نامبرده بالا بسته نشده دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان از دولت ایران تقاضا می‌نمایند كلیه تسهیلات مربوط به پیك و رمز را موقوف نموده و نگذارند سفارتخانه‌های مزبور از دستگاه‌های بی‌سیم فرستنده خود استفاده كنند و در مورد اشخاصی كه با سفارتخانه‌ها ایاب و ذهاب می‌نمایند وهمچنین درباب عملیات و اقدامات این سفارتخانه‌ها كه مورد سوء‌ظن است تفتیش و مراقبت كاملی به عمل آوردند.

     اكنون مشروحاً به جواب نامه فوق‌الذكر به جنابعالی مبادرت می‌نمایم.

الف - گرچه دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حاضر نیستند هیچ یك از شهرهای مقرره و مشروحه را از نواحی متصرفی كه قبلاً به دولت ایران ابلاغ گردیده مجزا نمایند اصولاً ایرادی ندارد به این كه در محل ترتیبی فیمابین مأمورین نظامی ‌انگلیس و مأمورین وابسته ایران داده شود كه بر طبق آن عدۀ از آرتش یا امنیه برای وقایع نظم و آرامش در دزفول خرم آباد و كرمانشاهان بوده باشد. معذلك در صورتی كه احتیاجات نظامی ‌انگلیس ایجاب نماید ترتیب نامبرده ممكن است مورد تجدید‌نظر واقع شود.

ب - در نواحی متصرفی لازم خواهد بود مأمورین اداری ایران مشاغل و وظایف جاریه خود را با معاضدات كامل مأمورین نظامی ‌انگلیس انجام دهند. مأمورین نظامی ‌نامبرده به سهم خود سعی خواهند نمود تا حدی كه با احتیاجات نظامی ‌انگلیس موافقت نماید، تمایلات حقانی اولیای امور اداری ایران را انجام دهند.

ج - مأمورین نظامی ‌انگلیس به هیچ وجه میل ندارند از حیث آذوقه و مسكن و سایر احتیاجات تحمیل بر دولت ایران بوده باشند و با معاضدات كامل مأمورین نظامی ‌انگلیس در این مورد به نحوی تأمین شود كه مضیقۀ جهت این كشور تولید نگردد.

د - هرگونه اقدامات لازمه به عمل خواهد آمد كه از حدوث حوادث ناگوار فیمابین قوای متصرفی و ساكنین محل جلوگیری شود.

۴ - رویه را كه در باب آلمان‌ها اتخاذ نموده‌ایم و در نامه دوستدار مورخه ۳۰ اوت (۸ شهریور) ذكر شده در یادداشتی كه روز بعد تسلیم نمودم تغییر یافته امروز صبح محترماً نظریات دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان را برای جنابعالی تشریح نمودم به استثنای اشخاصی كه ممكن است مورد تصویب میسیون‌های سیاسی انگلیس و سویت در طهران واقع شوند. هیئت آلمانی‌ها (غیر از سفارت آلمان كه در فوق اشعار گردید) بایستی یا به مأمورین انگلیس یا به مأمورین سویت تحویل گردد.

۵ - دولت اعلیحضرت پادشاهی انگلستان موافقت دارند كه تضییع مربوط به ورود آلمان‌ها به ایران فقط محدود به طول مدت جنگ با آلمان بوده باشد.

۶ - تسهیلات راجع به ترانزیت كالاها و مهمات جنگی بر طبق احتیاجات نظامی‌ خواهد شد. لكن دولت ایران می‌تواند اطمینان داشته باشد كه اقداماتی برای اصلاح و تكمیل وسایل مرابطه و مخابره كه اكنون موجود است به عمل خواهد آمد و نیز سعی خواهد شد جهت دولت و ملت ایران مضیقۀ تولید نشود.

۷ - دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان با لزوم ملحوظ داشتن حسن تفاهم ذات‌البین به منظور احتراز از هرگونه اشكالی موافقت دارند.

۸ - دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان با تقاضای دولت ایران دایر به این كه معاضدات اقتصادی شامل خرید صادرات ایران بوده باشد با نظر مساعد و همدردی ناظر بوده و آن چه را بتواند برای انجام این تقاضا به عمل خواهد آورد. اما درباب تقاضاهای دیگری كه ممكن است برای رها كردن كالاهای متعلق به ایران كه الحال در خاك انگلیس می‌باشد به عمل آید، لازم خواهد بود قضایای انفرادی به مناسبت خصوصیات هر یك مورد مطالعه و رسیدگی واقع شود لكن سعی خواهد شد این قبیل كالاها در هرجا ممكن باشد آزاد شود.

۹ - دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان حاضر خواهند بود موضوع ارجاع اسلحه جات و مهمات جنگی را در موقع مناسب مورد مطالعه قرار دهند و نیز حاضر خواهند بود در وقتی كه قوای متصرفی  انگلیس از ایران خارج شدند، تقاضاهای عادلانه را كه ممكن است دولت ایران بابت غرامت خسارات وارده به اتباع ایران را در طی مدت اشغال مورد رسیدگی و ملاحظه قرار دهند.

موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه خود را تجدید می‌نمایم.

٭ یادداشت سفارت شوروی-  ۶ سپتامبر ۱۹۴۱:

    آقای وزیر: در جواب یادداشت شما شمارۀ ۳۶۱۴ مورخ اول سپتامبر جاری افتخار دارم مطالب زیر را به اطلاع جنابعالی برسانم.

   در ظرف چند روز اخیر وضعیت ایران در جهتی به كلی مخالف آن چه در موقعی كه دولت این جانب شرایط مندرجه در یادداشت سی ام اوت ۱۹۴۱ تصریح نموده و مبنای مذاكرات دولتین شوروی و بریتانیای كبیر با دولت شاهنشاهی بود سیر نموده است.

     برای این كه حل قضیه برای دولت ایران سهل شود، قشون شوروی و انگلیس از اشغال تهران خود داری نمودند سفارت‌های دول محور این عمل نجیبانه را نشانه ضعف دانسته و از موقع استفاده نموده‌اند كه دولت ایران را در محظور قرار داده دول شوروی و انگلستان را بی‌اعتبار نموده و به تبلیغات خود در ایران چه در محل و چه به وسیله رادیوهای آلمان و ایتالیا توسعه دهند. نظر به این قضیه دولت شوروی مجبور است در مقابل دولت ایران راجع به لزوم خارج نمودن سفارت آلمان و سفارت‌هایی كه تحت نظارت آلمان هستند یعنی سفارت‌های ایتالیا و مجارستان و رومانی اصرار ورزد. دولت ایران عهده دار است حتی قبل ازعزیمت این سفارت‌ها از خاك ایران آن‌ها را از ارتباطات به وسیله پیك و رمز و استعمال ایستگاه‌های فرستنده ممنوع سازد و نظارت جدی راجع به اشخاصی كه به این سفارت‌ها می‌روند و رفتار آن‌ها طرف سوء‌ظن است به عمل آورد.

    راجع به تقاضاهای دولت ایران مندرج در یادداشت شمارۀ ۳۶۱۴ مورخ اول سپتامبر شما دولت شوروی این جانب مأمور ساخته كه پاسخ زیر را به شما ابلاغ نمایم.

۱ - در یادداشت حكومت شوروی مورخ ۳۰ اوت سال جاری خط مرزی نواحی ایران كه از طرف نیروی شوروی اشغال شده، به طور دقت تشریح شده و دولت شوروی نمی‌تواند به هیچ تغییری در این خط رضایت بدهد به این جهت تقاضای دولت ایران در خروج شهرهای قزوین و سمنان و شاهرود از این منطقه‌ها نمی‌تواند صورت بگیرد.

۲- در نواحی اشغال شده از طرف نیروی شوروی ادارات محلی ایران شامل شهربانی وظایف معمولی خود را انجام خواهند داد. درعین حال دولت شوروی انتظار دارد كه اولیای امور محلی معاضدت كامل با فرماندهی نظامی ‌ارتش سرخ راجع به رفع حوایج آن و مخصوصاً جا دادن آن‌ها به عمل آورند اولیای نظامی ‌شوروی حاضر خواهند بود تقاضاهای حقه اولیای امور ایرانی را تا حدی كه با نظریات فرماندهی ارتش سرخ وفق دهد مورد توجه قرار دهند.

۳ – فرماندهی نظامی‌شوروی هیچ در نظر ندارد كه راجع به احتیاجات ارتش سربار دولت ایران بشود و همكاری مابین فرماندهی قشون سرخ و اولیای امور محلی ایران برای رفع احتیاجات موجب مشكلات برای كشور نشود.

۴ - اولیای نظامی‌شوروی رژیم مناسبی برای قشون برقرار خواهند نمود.  اقدامات لازمه به عمل خواهد آمد كه از حوادث ناگوارد جلوگیری شود. ولی دولت شوروی نمی‌تواند رژیمی ‌را قبول كند كه به كلی قوای ما را از مردم جدا سازد.

۵ - اتباع آلمان در ایران می‌بایستی تسلیم اولیای شوروی و انگلستان بشوند به استثنای آن‌هایی كه مخصوصاً از طرف سفارت كبرای شوروی و سفارت انگلیس در طهران معین می‌شوند.

۶- دولت شوروی موافقت دارد كه منع ورود آلمان‌ها در ایران محدود به مدت جنگ با آلمان خواهد بود.

۷ - در موقع ترانزیت كالاها و مواد جنگی شوروی از ایران لزوم جلوگیری از اختلال در حمل و نقل داخلی مورد توجه قرار خواهند گرفت. معاضدتی كه از طرف دولت ایران راجع به ترانزیت كالاها و مواد جنگی شوروی كه به وسیله راه‌های شوسه و راه‌آهن همچنین راه‌های هوایی فرستاده می‌شوند تقاضا شده بر طبق احتیاجات نظامی ‌تعیین خواهد شد.

۸ - دولت شوروی از حاضر بودن دولت ایران در انعقاد قرارداد جدیدی برای استخراج نفت كویر خوریان كه پیشرفت آن در مدت چندین سال از طرف ایران مختل شده بود اتخاذ سند می‌نماید.

     مهیا بودن دولت ایران در مشاركت در توسعۀ شركت سهامی‌شیلات و از بین بردن موانعی كه تا به حال برای این شركت از طرف اولیای امور محلی و مركزی ایجاد می‌شده بسیار مورد تقدیر است.

۹ - دولت شوروی هر چه ممكن باشد برای مساعدت اقتصادی با ایران من جمله خرید كالاهای ایران به عمل خواهد آورد. راجع به عبور دادن كالاهای ایران كه در خاك شوروی هستند هر قسمت باید از نظر كیفیت خاص آن مورد بررسی قرار گرفته و در هر مورد كه ممكن باشد پروانه‌هایی برای رساندن آن كالاها به ایران داده خواهد شد.

۱۰ - دولت شوروی حاضر خواهد بود وقتی كه ضرورت توقف ارتش سرخ در خاك ایران مرتفع شود موضوع پس دادن تسلیحات ارتش ایران را مورد بررسی قرار دهد و تا آن موقع این تسلیحات در تصرف ارتش شوروی خواهد بود.

    راجع به جبران خسارات وارده به واسطۀ جنگ و بمباران‌ها این تقاضای دولت ایران نمی‌تواند مورد قبول واقع شود زیرا این جنگ مادامی‌دوام داشت كه ارتش ایران در مقابل ارتش ما مقاومت می‌كردند.

    هیئت دولت بعد از مطالعه و مشاوره به این نتیجه رسید كه جواب دولتین را به این مضمون بدهد.

تاریخ ۱۷/۶/۲۰

 آقای وزیر مختار.- در پاسخ نامه تاریخ ۱۵ شهریور جاری (۶ سپتامبر ۱۹۴۱) جنابعالی و در تعقیب نامه به تاریخ ۱۰ شهریور ماه شماره ۳۶۱۵ خود راجع به حل مسائلی كه برخلاف انتظار بر اثر ورود قوای نظامی‌ دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی به خاك ایران پیش آمده و مطرح گردیده است این جانب اختیار دارد مطالب زیر را كه دلیل منتهای حسن اراده دولت شاهنشاهی ایران بر اصلاح ذات‌البین می‌باشد به استحضار آن جناب برساند.

۱ – راجع به برچیدن سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا و رومانی و مجارستان و اقداماتی كه در نامه آن جناب خواسته بودند نسبت به آن سفارتخانه‌های و اتباع آلمان به عمل آید خاطر شما را مستحضر می‌دارد كه برای ابراز كمال حسن نیت و مساعدت نسبت به رفع نگرانی دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی دولت شاهنشاهی ایران نظر به وضعیت فعلی ناگزیر موافقت نموده و اقدام فوری به عمل آورده كه ترتیب انجام تقاضاهای آن دو دولت در این قسمت برای مرتفع ساختن هر سوء تفاهمی ‌هر چه زودتر داده شود، ولی لازم می‌داند متذكر گردد كه علاوه بر پیش‌بینی‌های گذشته با اقداماتی كه از طرف دولت در همین چند روز نیز برای جلوگیری از هرگونه سوء‌اتفاقی به عمل آمده تغییری در اوضاع محلی رخ نداده و مشكلاتی بر اثر اقدامات آلمان‌ها و ایتالیایی‌های مقیم تهران برای دولت ایران ایجاد نشده‌است تا جای آن باشد كه موضوع عدم ورود قوای دولتین انگلستان و شوروی را به تهران كه هیچ گونه سبب و بهانه‌ای هم برای آن نبوده و نیست تذكر دهند.

۲ - دولت شاهنشاهی ایران متأسف است كه دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی نخواسته‌اند مختصر تقاضای دولت ایران را حتی در خارج ساختن شهرهای سمنان و شاهرود و قزوین و خرم آباد و دزفول از خطی كه در یادداشت اولی خود معین كرده بودند بپذیرند هر چند به نظر دولت ایران موجبی برای رد این تقاضا نبوده است.

     و نسبت به این كه موافقت نموده‌اند در نقاط خرم آباد و دزفول و كرمانشاهان ترتیبی بین مأمورین نظامی‌انگلیس و مأمورین وابستۀ ایران داده شود كه بر طبق آن عده‌ای از ارتش یا امنیه ایران برای وقایع نظم و آرامش در دزفول و خرم آباد و كرمانشاهان بوده باشند. دولت شاهنشاهی ایران با اطمینان از این كه خود نظم و آرامش در همه جا مورد توجه و علاقه دولت انگلستان می‌باشد امیدوار است موافقت خواهند نمود كه همین رویه در نقاط دیگر هم كه طبق یادداشت اول شما قوای آن دولت موقتاً در آن جاها متوقف می‌گردند برقرار شود. ضمناً به این نكته نیز جلب توجه می‌نماید كه موضوع لزوم وجود امنیه در سایر نقاط محل توقف قوای دولتین هم همواره مورد موافقت بوده و محرز می‌باشد.

۳ - راجع به معاضدت متقابل ادارات كشوری دولتی از جمله امنیه و شهربانی با قوای نظامی‌دولتین در نقاطی كه محل توقف آن‌ها می‌باشد دولت ایران امیدوار است رویه حسن تفاهم بین آن‌ها كاملاً استقرار یابد كه احتیاجات حقه قوای دولتین برآورده شود و مأمورین ایرانی هم مطابق مقررات كشور بدون مانع از عهده وظایف خود برآیند.

    بنابر مراتب بالا دولت شاهنشاهی یقین دارد اكنون كه از هر جهت وسایل اطمینان خاطر دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان و دولت اتحاد جماهیر شوروی فراهم گردیده است، اوامر فوری مؤثر به قوای آن دولت صادر خواهند نمود كه در حدود موافقت‌های حاصله عمل نمایند تا مأمورین دولت ایران در آن نقاط برای اعاده وضعیت عادی و انجام وظایف خود منظماً اقدام نمایند.

موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه را تجدید می‌نماید. تاریخ

 ۱۷/۶/۱۳۲۰

آقای سفیر كبیر - در پاسخ نامه به تاریخ ۱۵ شهریورماه جاری (۶ سپتامبر۱۹۴۱) شما و در تعقیب‌نامه به تاریخ ۱۰ شهریور ماه جاری شماره (۳۶۱۴) این جانب راجع به حل مسائلی كه برخلاف انتظار بر اثر ورود قوای نظامی ‌دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت انگلستان به خاك ایران پیش آمده و مطرح گردیده است، اینجانب اختیار دارد مطالب زیر را كه دلیل منتهای حسن اراده دولت شاهنشاهی ایران بر اصلاح ذات‌البین می‌باشد به استحضار آن جانب برساند.

۱ - راجع به برچیدن سفارتخانه‌های آلمان و ایتالیا و رومانی و مجارستان و اقداماتی كه در نامۀ آن جناب خواسته بودند نسبت به آن سفارتخانه‌ها و اتباع آلمان به عمل آید خاطر شما را مستحضر می‌دارد كه برای ابراز كمال حسن نیت و مساعدت نسبت به رفع نگرانی دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت انگلستان دولت شاهنشاهی ایران نظر به وضعیت فعلی ناگریز موافقت نموده و اقدام فوری به عمل آورده كه ترتیب انجام تقاضاهای آن دو دولت در این قسمت برای مرتفع ساختن هر سوء‌تفاهمی‌ هر چه زودتر داده شود ولی لازم می‌داند متذكر گردد كه علاوه بر پیش‌بینی‌های گذشته با اقداماتی كه از طرف دولت در همین چند روزه نیز برای جلوگیری از هرگونه سوء اتفاقی به عمل آمده تغییری در اوضاع محلی رخ نداده و مشكلاتی بر اثر اقدامات آلمان‌ها و ایتالیایی‌های مقیم تهران برای دولت ایران اتخاذ نشده است تا جای آن باشد كه موضوع عدم ورود قوای دولتین شوروی و انگلستان را به تهران كه هیچ گونه سبب و بهانه‌ای هم برای آن نبوده و نیست تذكر دهند.

۲ - دولت شاهنشاهی ایران متأسف است كه دولت اتحاد جماهیر شوروی و دولت انگلستان نخواسته‌اند مختصر تقاضای دولت ایران را حتی در خارج ساختن شهرهای سمنان و شاهرود و قزوین و خرم آباد و دزفول از خطی كه در یادداشت اولی خود معین كرده بودند بپذیرند هرچند به نظر دولت ایران موجبی برای رد این تقاضا نبوده است.

۳- راجع به معاضدت متقابل ادارات كشوری دولتی (از جمله امنیه و شهربانی) با قوای نظامی‌دولتین در نقاطی كه محل توقف آن‌ها می‌باشد دولت ایران امیدوار است رویۀ حسن تفاهم بین آن‌ها كاملاً استقرار یابد كه احتیاجات حقۀ قوای دولتین برآورده شود و مأمورین ایرانی هم مطابق مقررات كشور بدون مانع از عهده وظایف خود برآیند.

۴ – راجع به جبران غرامت خسارات وارده كه به استناد مقاومت قوای ایران در مقابل شوروی اشعار داشته‌اند نمی‌توانند استرضای خاطر دولت ایران را از این جهت فراهم نمایند لازم می‌داند این نكته را تذكر بدهد كه چون آغاز مخاصمه از طرف قوای ایران به عمل نیامده و ورود قوای شوروی هم بدون اطلاع قبلی بوده و مقاومت بدوی پادگان‌ها هم برای دفاع خویش طبعاً صورت گرفته كه دولت ایران به اقتضای حسن نیت خود در صلح‌طلبی و حفظ مناسبات دیرینه با آن دو دولت بلافاصله دستور ترك مقاومت داده است و قسمت مهم خسارات وارده هم پس از اعلان ترك مقاومت بوده بنابراین دولت ایران حقاً انتظار دارد كه موضوع غرامت مورد تجدید‌نظر و توجه خاص دولت شوروی واقع شود.

۵ – با حسن مناسبات موجوده و ترتیباتی كه اینك بر‌قرار می‌گردد دولت شاهنشاهی برای نگاهداری اسلحه و مهماتی كه از قوای ایران گرفته شده است موجبی نمی‌بیند. با این حال اگر دولت اتحاد جماهیر شوروی اصراری در این نگاهداری موقت داشته باشند اقتضا دارد فهرستی از اسلحه و مهمات مزبور با حضور نمایندگان طرفین تنظیم گردد تا بعد از جنگ یا در موقع مناسب دیگری پیش از پایان جنگ به دولت ایران مسترد گردد.

بنابر مراتب بالا دولت شاهنشاهی یقین دارد اكنون كه از هر جهت وسایل اطمینان خاطر دولت جماهیر شوروی و دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان فراهم گردیده‌است، اوامر فوری مؤثر به قوای آن دو دولت صادر خواهند نمود كه در حدود موافقت‌های حاصله عمل نمایند تا مأمورین دولت ایران در آن نقاط برای اعاده‌‌ وضعیت عادی و انجام وظایف خود منظماً اقدام نمایند. موقع را مغتنم شمرد احترامات فائقه را تجدید می‌نماید.

    آن چه تا‌كنون واقع شده این‌است كه بی‌كم و زیاد به استحضار رسانید و البته بعدها هم هرچه واقع شود به اطلاع آقایان خواهد رسید.

    آقایان نمایندگان محترم باید بدانند دولت ایران همواره نسبت به كلیه كشورهایی كه با ما مناسبات داشته‌اند به نظر احترام نگریسته و همیشه اهتمام كرده‌است حقوق آن‌ها را رعایت كنند و سعی نموده است مناسبات دوستانه برقرار و روابط عادی را ادامه دهد و این سیاست مخصوصاً نسبت به دول همجوار با نظر خاصی تعقیب شده‌است. ما همیشه سعی نموده‌ایم از این جنگ بر كنار و بی طرفی خود را حفظ كنیم.

    ما امیدواریم به زودی عللی كه سبب این پی‌آمد ناگوار شده مرتفع گردیده و با اطمینان‌هایی كه دولتین چه در نامه‌های خود و چه كراراً ضمن اظهارات شفاهی تأیید و تصریح كرده‌اند قوای آن‌ها خاك ایران را ترك كنند.

٭ اظهارات آقای دكتر طاهری:

●ً رئیس: آقای دكتر طاهری

● دكتر طاهری: از این كه دولت مجلس را، كه با كمال بی‌بصری انتظار داشت، از جریان وقایع تأسف‌آمیز اخیر مستحضر داشته و از اقدامات و نتیجه عملیات خود توضیح داده‌اند مجلس امتنان دارد (صحیح است) ولی بی‌نهایت متأسف و متأثر است كه از دو دولت دوست و همسایه كه همیشه دولت و ملت ایران را از روابط حسنه خود مطمئن داشته‌اند سوانحی پیش آمد كه ابداً محل انتظار كسی نبود (صحیح است - صحیح است) با وجود این همه ایرانیان امیدوارند كه آن رعایتی را كه از خود حقوق و حیثیت این دولت و ملت از دو دولت دوست خود منتظرند و همیشه هم وعده داده‌اند به عمل آوردند كه جبران این تأثرات عمومی‌بشود. بنده زاید نمی‌دانم در این موقع تذكر بدهم كه با وجود وعده‌های مساعد آن طرف حتی بعد از ترك مقاومت از این طرف چیزهایی شنیده می‌شود كه هیچ تصور نمی‌رفت از قبیل مزاحمت‌ها به مردم و مداخله در كارهای داخلی و ادارات دولتی و حتی توقیف اشخاص و بعضی اموردیگر كه بنده نمی‌خواهم در این جا اظهار نمایم و شاید خود دولت از آن واقعات بی‌اطلاع نباشند (صحیح است)

     با این اظهارات دولت و اطمیناناتی كه اشعار می‌فرمایند امیدواری همگی این است كه از طرف دولت‌های دوست و همسایه ما آن قدری كه انتظار داریم رعایت شئون این دولت و ملت شده كاری بكنند كه در همه دنیا حقیقت دوستی آن‌ها و مواعدشان آشكار شود (صحیح است) ما میل داریم بدانیم آیا این نوع وقایع كه شنیده می‌شود حقیقت دارد یا نه و اگر همین طوری كه عرض شد اموری غیر منتظر از طرف مأمورین دو دولت در ایران و نسبت به ایران واقع می‌شود دولت در رفع آن چه اقدامی‌را در نظر دارند كه برای عموم ایرانیان نگران باقی نماند و مطمئن باشند كه روابط دوستانه باستانی این دولت و ملت با دولت‌های همسایه ما با نهایت شرافت برقرار خواهد بود و لطمات وارده مرتفع و جبران خواهد شد (صحیح است).

٭ پاسخ آقای وزیر امور خارجه به بیانات آقای دكتر طاهری:

● وزیر امور خارجه: جریان امور آن بود كه به استحضار نمایندگان محترم رسید و هیچ چیزی پوشیده نماند. آن چه مربوط به این قضایا آقای دكتر طاهری اشاره فرمودند اگر چه اخبار خارج از حقیقت و اغراق و مبالغه این روزها زیاد است ولی منكر نمی‌توان شد كه یك وقایعی نوعاً روی داده آن چه ظاهراً به نظر می‌رسد این وقایع مال روزهای اول و آن ایامی ‌است كه هنوز اوضاع به حال عادی برنگشته بود و مخصوصاً در جاهایی رخ داده است كه مأمورین دولت از آن جاها دور مانده بودند. ما البته هیچ نوع از مذاكره و اقدام فروگذار نكردیم و نخواهیم كرد و با مذاكراتی كه شده‌است حالا هم كه اوضاع می‌رود صورت عادی به خود بگیرد و امیدوار هستیم با وعده‌های صریحی كه چه كتباً نمایندگان دولتین داده‌اند و به استحضار آقایان نمایندگان رسید و شفاهاً در مذاكرات مكرر تصریح كرده و اطمینان داده‌اند دیگر این وقایع رخ نخواهد داد.

٭ اظهارات آقای نخست وزیر و تقاضای رأی اعتماد و ابراز اعتماد به دولت:

● نخست وزیر: بنده و همكاران بنده به خوبی می‌دانیم و می‌فهمیم كه آقایان نمایندگان محترم از این پیش‌ آمد اسف‌انگیز چقدر قلوبشان متأثر و متالم است (نمایندگان - صحیح است) آقایان نمایندگان كه به جای خود و یقین است كه همه افراد ایرانی از این وقایع قلبشان مجروح شده (صحیح است) دنیا در یك آتش عجیبی می‌سوزد اكثر ملل و دول گرفتار هنگامه و مصیبت‌ها و كشتارها و خسارات مالی و جانی فراوان و فوق العاده هستند.

   ما از روزی كه دو سال پیش جنگ شروع شد همیشه دعا می‌كردیم و آرزومند بودیم كه دامنه این آتش‌سوزی زیاد وسعت پیدا نكنند و حتی‌الامكان كمتر ملل و بندگان خدا گرفتار این مصیبت بشوند ضمناً ما هم محفوظ بمانیم. معلوم می‌شود تقدیر این طور بوده‌است كه این آتش جهانسوز باشد و ما هم بر كنار نمانیم.

    حالا چیزی كه بنده می‌خواهم عرض كنم این‌است كه بر حسب مقررات و ترتیب حكومت پارلمانی هر هیئت دولتی مكلف است به این كه احساسات نمایندگان ملت را نسبت به خودش و عملیاتش بداند. اظهار این احساسات وجه دیگری ندارد جز این كه رأی بدهند. بنابراین تقاضا خواهم كرد كه به یك رایی احساسات خودشان را نسبت به دولت اظهار دارند. البته این رأی یا رأی عدم اعتماد است یا رأی اعتماد. اگر رأی عدم اعتماد دادید مطلب معلوم است و توضیح لازم ندارد. این كه بنده می‌خواهم خاطر همه را متوجه كنم این است كه اگر بنا را بر رأی اعتماد گذاشتید البته نه آقایان نمایندگان با این نیت این رأی را خواهند داد و نه ما و هیچ كس دیگر نباید این رأی را این طور تفسیر كنند كه آقایان نمایندگان از این پیش‌آمد ناخشنود نیستند (صحیح است) مسلم است كه هیچ ایرانی چنین رایی نمی‌تواند بدهد (صحیح است) البته این طور نیست فقط معنی آن این است كه نمایندگان اظهار خواهند كرد دولت حاضر در اقدامات خودش به خطا نرفته است و آقایان نمایندگان موافقت دارند كه این هیئت دولت با مساعدت ایشان اقدامات و انجام وظایف خودشان را مداومت دهند. این است عرایض بنده و به این دلیل است كه عرض می‌كنم میل دارم مجلس شورای ملی احساسات خودش را اظهار دارد.

● رئیس: با نكات دقیقی كه آقای نخست وزیر اظهار فرمودند رأی اعتماد به هیئت دولت كه تحت ریاست ایشان است از مجلس تقاضا می‌شود. آقایانی كه موافقت دارند قیام فرمایند (اكثراً برخاستند) تصویب شد.

رئیس مجلس شورای ملی - حسن اسفندیاری


در این رابطه